VĂN BẢN: CHÍ PHÈO

TRƯỚC KHI ĐỌC

CH1. Thế nào là định kiến xã hội? Các định kiến xã hội có thể ảnh hưởng đến cá nhân và cộng đồng như thế nào?

Soạn ngắn:

- Định kiến xã hội là những ý kiến, quan điểm có sẵn, dẫn đến đánh giá chủ quan và không chính xác về hiện tượng, sự vật, hay con người.

- Ảnh hưởng:

+ Gây cảm giác tiêu cực, dẫn đến hành xử sai lầm và tổn hại lợi ích của bản thân và người khác.

+ Người bị hiểu nhầm có thể bị ức chế tâm lý, mất dần tài năng.

+ Người đánh giá sai khó giao tiếp tốt, gây rạn nứt và đổ vỡ các mối quan hệ xã hội.

CH2. Có thể bạn đã từng nghe thấy người ta gọi tính cách hay cách ứng xử của một ai đó là "Chí Phèo". Cách gọi ấy đã hàm ẩn sự đánh giá như thế nào đối với tính cách hay cách ứng xử này?

Soạn ngắn:

“Chí Phèo” chỉ cách cư xử của người khác. Những người bị nói như vậy thường là những người hay nghiện rượu, say xỉn, không chịu khó làm ăn, bòn rút tiền của của vợ con, không phải một người tử tế, thích đánh lộn.

ĐỌC VĂN BẢN

CH1. Chú ý sự luân phiên của các điểm nhìn (điểm nhìn của người kể chuyện và nhân vật, điểm nhìn bên ngoài và bên trong).

Soạn ngắn:

- Điểm nhìn trần thuật: ngôi thứ ba, theo điểm nhìn bên trong, thường từ nhân vật chính (Chí Phèo).

- Mở đầu là cái nhìn của người kể chuyện, sau đó chuyển sang lời nửa trực tiếp, hóa thân vào điểm nhìn của Chí Phèo.

=> Điểm nhìn linh hoạt, kết hợp độc thoại nội tâm để soi chiếu những tâm trạng sâu kín của nhân vật.

CH2. Vì sao Chí Phèo lại khiến dân làng Vũ Đại e sợ khi hắn mới từ nhà tù trở về làng?

Soạn ngắn:

- Bởi do dáng vẻ bên ngoài của hắn, cái đầu thì trọc lốc, cái răng cạo trắng hớn, cái mặt thì đen mà rất câng câng, hai mắt gườm gườm trông gớm chết.

- Cái ngực phanh, đầy những nét chạm trổ rồng, phượng với một ông tướng cầm chùy, có hai cánh tay cũng thế.

CH3. Người kể chuyện có hoàn toàn miêu tả cảnh Chí Phèo gây sự với người nhà Bá Kiến chỉ từ điểm nhìn của mình?

Soạn ngắn:

"Khi hắn say khướt, xách một cái vỏ chai đến cổng nhà bá Kiến, gọi tận tên tục ra mà chửi. Cụ bá không có nhà. Thấy bộ điệu hung hăng của hắn, bà cả đùn bà hai, bà hai thúc bà ba, bà ba gọi bà tư, cuối cùng không ai ra....."

CH4. Chú ý những chi tiết miêu tả cách "ứng phó" của Bá kiến đối với Chí Phèo và người nhà của mình.

Soạn ngắn:

- Bá Kiến đối với Chí Phèo: xưng "anh".

- Bá Kiến với người nhà của mình: quát mắng và đuổi vào trong nhà.

CH5. Những cảm giác, ấn tượng gì đánh dấu thời điểm bắt đầu diễn ra sự thay đổi bên trong con người Chí Phèo?

Soạn ngắn:

Chí Phèo cảm nhận được sự sống của thiên nhiên: mặt trời bên ngoài nắng rực rỡ, nghe thấy chim ríu rít bên ngoài, tiếng cười nói của những người đi chợ, .... cảm nhận được những niềm vui xung quanh.

CH6. Điều gì ám ảnh Chí Phèo nhất khi nghĩ về cuộc đời của mình?

Soạn ngắn:

Hắn dường như đã trông thấy trước tuổi già của hắn, đói rét và ốm đau, cô độc là điều đáng sợ nhất.

CH7. Lòng trắc ẩn của thị Nở dành cho Chí Phèo được thể hiện qua ý nghĩa và hành động nào?

Soạn ngắn:

Nấu cháo hành, chăm sóc khi hắn bị ốm.

CH8. Người kể chuyện đặt điểm nhìn ở đâu khi miêu tả những cảm xúc của Chí Phèo lúc đón nhận bát cháo hành của thị Nở?

Soạn ngắn:

Người kể chuyện đã đặt điểm nhìn trần thuật và nhân vật

CH9. Lời kể và điểm nhìn của người kể chuyện thể hiện thái độ như thế nào đối với Chí Phèo?

Soạn ngắn:

Thái độ nhân đạo nhằm thức tỉnh con người hắn.

CH10. Lí do bà cô thị Nở dứt khoát không cho cháu mình đến với Chí Phèo có thỏa đáng không?

Soạn ngắn:

- Bà ta đã không thể mở lòng, không thể suy nghĩ một cách tích cực rằng Chí Phèo sẽ thay đổi và Thị Nở ít ra cũng hơn bà có được hạnh phúc

- Lý trí của bà ta bị che mờ bởi sự ích kỷ, bởi những định kiến cay nghiệt mà người đời gán cho Chí Phèo.

CH11. Tại sao tâm trí của Chí Phèo lúc này lại bị ám ảnh bởi hơi cháo hành?

Soạn ngắn:

- Bởi đó là hương vị tình người đầu tiên của một người dành cho hắn.

- Là biến thể của “bát cháo hành”. Hắn không say, vị ngọt tình người cứ thoang thoảng để hắn đau khổ “khóc rưng rức”.

CH12. Việc Chí Phèo tìm đến nhà bá Kiến có phải hoàn toàn do hắn đã say như nhận xét trước đó của người kể chuyện không?

Soạn ngắn:

Cũng có say nhưng không hoàn toàn.

CH13. Đây có phải là những lời của một kẻ say không

Soạn ngắn:

- Đó là câu nói thành thực nhất, tiếng đầu tiên và cũng là lời cuối cùng trong cuộc đời đã bị tha hóa một cách khủng khiếp của Chí Phèo.

- Khi hắn say nhất cũng là lúc hắn tỉnh nhất, là lúc còn kịp nhận ra nghĩa lí của cuộc sống chính là ở hai chữ "lương thiện" kia, lần đầu tiên cái mong muốn của Chí Phèo là một mong muốn có tính trừu tượng, sự lương thiện.

CH14. Người kể chuyện có đưa ra lời bình luận hay đánh giá nào của mình về sự việc xảy ra ở làng Vũ Đại không?

Soạn ngắn:

- Người kể chuyện thể hiện sự đánh giá của mình qua lời nói của người dân làng Vũ Đại

- Người kể chuyện thể hiện góc nhìn đa chiều của mình, không nghiêng về bất cứ bên nào.

CH15. Ý nghĩa của hình ảnh cái lò gạch cũ là gì?

Soạn ngắn:

- Hình ảnh ẩn dụ cho vòng luẩn quẩn của những kiếp người như Chí Phèo.

- Tác giả muốn khẳng định: Chí Phèo không phải là một hiện tượng cá biệt mà là một hiện tượng phổ biến có tính quy luật trong xã hội bấy giờ.

SAU KHI ĐỌC

CH1. Tóm tắt cốt truyện Chí Phèo theo trình tự thời gian cuộc đời nhân vật. Hãy đánh giá hiệu quả của việc phá vỡ trình tự này trong mạch trần thuật của tác phẩm.

Soạn ngắn:

- Tóm tắt:

+ Chí Phèo là đứa trẻ bị bỏ rơi, được làng Vũ Đại cưu mang, sau làm thuê cho nhà Bá Kiến.

+ Vì ghen, Bá Kiến đổ tội và bắt Chí Phèo đi tù.

+ Ra tù, Chí Phèo trở thành "con quỷ" của làng.

+ Gặp và yêu Thị Nở, con đường hoàn lương mở ra, nhưng bị dập tắt khi Thị Nở chia tay theo lời bà cô.

+ Chí Phèo giết Bá Kiến và tự kết liễu đời mình.

- Mục đích: Phá vỡ trình tự trần thuật để nhấn mạnh bi kịch, khẳng định niềm tin vào bản tính lương thiện của con người dù trong hoàn cảnh khắc nghiệt.

CH2. Phân loại điểm nhìn trần thuật trong đoạn mở đầu theo các bình diện: điểm nhìn của người kể chuyện/ điểm nhìn của nhân vật (Chí Phèo, dân làng Vũ Đại); điểm nhìn bên ngoài và điểm nhìn bên trong. Nhận xét về tương quan và sự dịch chuyển giữa các điểm nhìn này, qua đó, chỉ ra những nét đặc sắc trong cách Nam Cao mở đầu câu chuyện.

Soạn ngắn:

- Điểm nhìn:

+ Điểm nhìn bên ngoài (kể chuyện): Tác giả đóng vai người chứng kiến, diễn tả sự việc chân thực, giúp người đọc hiểu diễn biến câu chuyện.

+ Điểm nhìn bên trong (nhân vật): Tác giả nhập vai nhân vật, đưa ra quan điểm và phán xét qua cảm thán và bình phẩm.

- Nhận xét:

+ Chủ thể trần thuật di chuyển điểm nhìn linh hoạt, sử dụng độc thoại nội tâm để khám phá tâm trạng sâu kín của nhân vật.

+ Người đọc hiểu rõ hơn về các nhân vật trong tác phẩm.

CH3. Phân tích diễn biến tâm trạng của Chí Phèo vào buổi sáng sau cuộc gặp gỡ với thị Nở đêm trước. Theo bạn, nhân tố nào mang tính quyết định đối với quá trình hồi sinh nhân tính của nhân vật? Vì sao?

Soạn ngắn:

- Diễn biến tâm trạng:

+ Từ một tên nát rượu, Chí Phèo dần tìm lại được chính mình trong ngọn lửa tình yêu nhen nhóm.

+ Hắn nhận thấy cuộc sống xung quanh thật tươi đẹp, cái mà dường như rất lâu rồi hắn chưa hề được cảm nhận.

+ Hắn nghĩ ngợi về cuộc đời, về tương lai rồi lại thấy buồn cho đời mình đã bỏ lỡ, phí hoài bao nhiêu thứ.

+ Suy nghĩ này đã đánh dấu quá trình hoàn lương của Chí Phèo đang thực sự diễn ra, hắn thật sự đang quay trở lại làm người.

- Nhân tố nào mang tính quyết định: tình cảm của thị Nở dành cho hắn:
+ Tiêu biểu là hình ảnh bát cháo hành giản dị đã thúc đẩy quá trình hồi sinh nhân tính bên trong con người Chí Phèo.

+ Tình cảm con người đã cảm hóa một con người khác, sự quan tâm chưa từng được cảm nhận hóa ra lại hạnh phúc, tuyệt vời đến thế.

CH4. Phân tích phản ứng tâm lí và hành động của Chí Phèo sau khi bị thị Nở từ chối chung sống. Người kể chuyện có đưa ra những phán đoán đáng tin cậy để người đọc hiểu được tâm lí và hành động của nhân vật không?

Soạn ngắn:

- Sau khi bị thị Nở từ chối:

+ Chí Phèo chìm đắm trong tình yêu và hy vọng vào tương lai tươi sáng, cảm thấy vui.

+ Khi thị Nở chửi và bỏ đi, hắn cảm thấy hụt hẫng và bối rối.

+ Hắn cố níu kéo, nhưng bị từ chối, bị ngã xuống sân.

+ Hắn nghĩ đến việc tự sát nhưng nhận ra sẽ không có ích gì, và quyết định đến nhà Bá Kiến, uống rượu để tỉnh táo và tìm kiếm kẻ đầu sỏ.

- Người kể chuyện đưa ra phán đoán cho thấy Chí Phèo đã tỉnh táo và hiểu rõ nguồn cơn sự việc.

CH5. Người kể chuyện bộc lộ thái độ như thế nào đối với Chí Phèo và thị Nở qua hệ thống điểm nhìn và lời kể?

Soạn ngắn:

- Người kể không hề bộc lộ thái độ khinh miệt hay kì thị đối với Chí Phèo và thị Nở dù cả hai đều không phải là người hoàn hảo.

- Người kể chuyện đã đặt mình và vị trí của nhân vật, nói lên tâm tư, nguyện vọng của họ.

=> Thể hiện sự tôn trọng đối với mỗi nhân vật qua lăng kính khách quan, những đánh giá chân thực của tác giả để từ đó lột tả được hết những tính cách tốt đẹp của hai nhân vật này.

CH6. Nhận xét về điểm nhìn và giọng điệu trần thuật ở đoạn kết của truyện ngắn khi Chí Phèo tìm đến nhà bá Kiến lần cuối và phản ứng của dân làng Vũ Đại về cái chết của hai nhân vật này. Theo bạn, cái chết của Chí Phèo có ý nghĩa như thế nào?

Soạn ngắn:

* Nhận xét:

- Điểm nhìn: Tác giả chuyển từ vai trò người kể chuyện sang giọng điệu của dân làng Vũ Đại, thể hiện sự bàn tán với cảm xúc khác nhau.

- Giọng điệu trần thuật gần gũi, dễ hiểu, làm nổi bật sự thay đổi trong tâm lý của Chí Phèo.

* Ý nghĩa:

- Cái chết của Chí Phèo biểu hiện mạnh mẽ sự trở lại với bản tính lương thiện.

- Là hành động dứt khoát chống lại tiêu cực, bảo vệ phần người trong hắn, chứng minh khát khao làm người lương thiện bên trong Chí Phèo.

CH7. So sánh và nhận xét về đoạn kết của hai truyện ngắn Chí Phèo (Nam Cao) và Vợ nhặt (Kim Lân).

Soạn ngắn:

- Tương đồng:

+ Cùng phản ánh hiện thực tăm tối của con người trước Cách mạng tháng Tám

+ Góp phần thể hiện tư tưởng nhân đạo của mỗi nhà văn

+ Là những kết thúc có tính mở, giàu sức gợi.

- Khác biệt:

+ "Chí Phèo" phản ánh hiện thực luẩn quẩn, bế tắc của người nông dân lao động, được thể hiện qua kết cấu đầu cuối tương ứng hàm ý tương lai sẽ chỉ là sự lặp lại của hiện tại

+ "Vợ nhặt" phản ánh xu hướng vận động tất yếu của số phận con người, được thể hiện qua kết cấu đối lập hàm ý tương lai sẽ mở lối cho hiện tại.

* Nhận xét

- Dù kết của hai truyện là không giống nhau nhưng nó đều truyền tải đến một ý nghĩa nhân văn sâu sắc.

- Cả hai tác giả đều có niềm tin mãnh liệt vào con người, vào ý chí của họ sẽ giúp họ vượt qua mọi khó khăn.

CH8. Hệ thống hoá những nét đáng chú ý trong nghệ thuật kể chuyện của Nam Cao ở truyện ngắn này trên các phương diện: người kể chuyện, điểm nhìn và lời trần thuật.

Soạn ngắn:

- Người kể chuyện đem đến lối tư duy độc đáo về không gian, thời gian. Không cố định theo bất kì trình tự nào, ông kể từ hiện tại đến quá khứ, hiện tại và tương lai.

- Điểm nhìn nghệ thuật linh hoạt. Từ người dẫn chuyện đến lời nói của nhân vật, của người dân làng Vũ Đại đều được tác giả thể hiện một cách tài tình qua câu từ sắc bén.

- Cấu trúc câu trần thuật mới mẻ, hấp dẫn nhằm truyền tải một cách hiệu quả nhất chủ đề tư tưởng của tác phẩm.

KẾT NỐI ĐỌC – VIẾT

Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) trình bày suy nghĩ của bạn về chi tiết bát cháo hành của thị Nở trong truyện ngắn Chí Phèo.

Soạn ngắn:

Nam Cao nhà văn hiện thực xuất sắc của văn học Việt Nam hiện đại. Nhắc đến Nam Cao là nhắc đến kiệt tác Chí Phèo với sự thành công xuất sắc về mặt nội dung. Nhưng bên cạnh đó, để tạo nên thành công cho tác phẩm, cũng không thể không nhắc đến những đóng góp về phương diện nghệ thuật. Trong đó các chi tiết nghệ thuật có vai trò đặc biệt quan trọng, nhất là chi tiết bát cháo hành Thị Nở mang cho Chí Phèo. Đối với Thị Nở, bát cháo hành thể hiện ý thức trách nhiệm của Thị Nở với Chí Phèo. Đối với Chí Phèo, trước hết nó là bát cháo giúp hắn giải cảm, giúp hắn vượt qua trận ốm. Nhưng nếu bát cháo hành chỉ có ý nghĩa như vậy thôi thì nó đã không xứng danh là một chi tiết nghệ thuật đặc sắc. Bát cháo hành đã giúp Chí thức tỉnh, đi từ cõi quên trở về cõi nhớ, giúp Chí giải độc tâm hồn, dần lấy lại phần nhân tính trong mình. Bát cháo hành là chi tiết nghệ thuật đặc sắc, góp phần thúc đẩy mạch truyện tiếp tục phát triển. Qua đó còn khắc họa nét tính cách, tâm lí và bi kịch của cuộc đời Chí Phèo. Đồng thời chi tiết này cũng thể hiện giá trị nhân đạo sâu sắc của Nam Cao: ông luôn có niềm tin vào phần con người, phần nhân tính của mỗi con người, chỉ cần trong những điều kiện và hoàn cảnh thích hợp nhất định con người tha hóa cũng sẽ được cảm hóa.