CHƯƠNG 1: THẾ GIỚI TRONG VÀ SAU CHIẾN TRANH LẠNH

BÀI 2: TRẬT TỰ THẾ GIỚI TRONG CHIẾN TRANH LẠNH

(14 CÂU)

1. NHẬN BIẾT (4 CÂU)

Câu 1: Em hãy nêu bối cảnh triệu tập hội nghị I-an-ta.

Trả lời:

Hội nghị I-an-ta diễn ra vào giai đoạn cuối của Chiến tranh thế giới thứ hai, từ ngày 4 đến ngày 11-2-1945, khi phe Đồng minh giành được những thắng lợi quan trọng trên các mặt trận.

Câu 2: Em hãy nêu những quyết định quan trọng của Hội nghị Ianta.

Trả lời:

Hội nghị đưa ra những quyết định về việc kết thúc chiến tranh, tiêu diệt tận gốc phát xít Đức, quân phiệt Nhật Bản và thoả thuận về việc đóng quân, phân chia phạm vi ảnh hưởng ở châu Âu và châu Á sau chiến tranh.

- Ở châu Âu:

+ Quân đội Liên Xô chiếm đóng miền Đông nước Đức, Đông Béc-lin và các nước Đông Âu;

+ Quân đội Mỹ, Anh và Pháp chiếm đóng miền Tây nước Đức, Tây Béc-lin và các nước Tây Âu.

+ Vùng Đông Âu thuộc phạm vi ảnh hưởng của Liên Xô;

+ Vùng Tây Âu thuộc phạm vi ảnh hưởng của Mỹ.

+ Hai nước Áo và Phần Lan trở thành những nước trung lập.

- Ở châu Á, hội nghị chấp nhận những điều kiện để Liên Xô tham chiến tiêu diệt quân phiệt Nhật Bản, bao gồm việc:

+ Duy trì nguyên trạng và công nhận nền độc lập của Mông Cổ;

+ Trả lại cho Liên Xô những quyền lợi bị mất sau chiến tranh Nga-Nhật (1904-1905).

+ Sau khi Nhật Bản đầu hàng, quân đội Mỹ chiếm đóng Nhật Bản. Ở bán đảo Triều Tiên, quân đội Liên Xô chiếm đóng miền Bắc, quân đội Mỹ chiếm đóng miền Nam, lấy vĩ tuyến 38 làm ranh giới.

+ Trung Quốc cần trở thành một quốc gia thống nhất và dân chủ; Chính phủ Trung Hoa Dân quốc cần cải tổ với sự tham gia của Đảng Cộng sản và các đảng phái dân chủ; trả lại cho Trung Quốc vùng Mãn Châu, đảo Đài Loan và quần đảo Bành Hồ; Mỹ và Liên Xô có quyền lợi ở Trung Quốc.

+ Các vùng còn lại ở châu Á (Đông Nam Á, Nam Á, Tây Á) vẫn thuộc phạm vi ảnh hưởng của các nước phương Tây.

♦ Tác động: Những quyết định của Hội nghị I-an-ta và thoả thuận sau đó của các cường quốc đã trở thành khuôn khổ cho sự thiết lập trật tự thế giới mới, được gọi là Trật tự thế giới hai cực I-an-ta.

Câu 3: Em hãy trình bày những nét chính về quá trình tồn tại của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta trong giai đoạn từ năm 1945 đến đầu những năm 70 của thế kỉ XX.

Trả lời:

Giai đoạn từ năm 1945 đến đầu những năm 70 của thế kỉ XX: giai đoạn xác lập và phát triển của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta với sự đối đầu giữa một bên là Mỹ (đứng đầu hệ thống TBCN) và một bên là Liên Xô (đứng đầu hệ thống XHCN).

- Trong giai đoạn này, Trật tự hai cực I-an-ta được định hình với sự thiết lập các khối quân sự đối đầu nhau; đồng thời hai cực Xô - Mĩ chi phối hầu hết các lĩnh vực phát triển của thế giới.

- Quan hệ quốc tế giữa hai cực trở nên căng thẳng, đặc biệt từ khi bắt đầu cuộc Chiến tranh lạnh. Đồng thời, các cuộc chiến tranh cục bộ, xung đột quân sự đã xảy ra ở nhiều khu vực khác nhau đều có sự hỗ trợ của hai nước đứng đầu hai cực.

- Tuy nhiên, ngay trong giai đoạn này, Trật tự thế giới hai cực I-an-ta bắt đầu bị rạn nứt trước tác động của tình hình thế giới.

Câu 4: Em hãy trình bày những nét chính về quá trình tồn tại của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta trong giai đoạn từ đầu những năm 70 của thế kỉ XX đến năm 1991.

Trả lời:

♦ Giai đoạn từ đầu những năm 70 của thế kỉ XX đến năm 1991: Trật tự thế giới hai cực I-an-ta suy yếu và đi đến sụp đổ.

- Trật tự hai cực I-an-ta có biểu hiện suy yếu khi xu hướng hoà hoãn bắt đầu xuất hiện từ đầu những năm 70 của thế kỉ XX.

- Từ nửa sau những năm 80 của thế kỉ XX, Liên Xô và Mỹ đẩy mạnh đối thoại, hợp tác với các cuộc gặp gỡ cấp cao. Đến năm 1989, Liên Xô và Mỹ cùng tuyên bố chấm dứt Chiến tranh lạnh.

- Sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở Đông Âu (vào cuối những năm 80 của thế kỉ XX), sự tan rã của Liên Xô (12-1991) đã chấm dứt sự tồn tại của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta.

2. THÔNG HIỂU (5 CÂU)

Câu 1: Hãy trình bày những nét chính về quá trình tồn tại của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta.

Trả lời:

Trật tự thế giới hai cực I-an-ta tồn tại từ năm 1945 đến năm 1991, trải qua hai giai đoạn:

♦ Giai đoạn từ năm 1945 đến đầu những năm 70 của thế kỉ XX: giai đoạn xác lập và phát triển của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta với sự đối đầu giữa một bên là Mỹ (đứng đầu hệ thống TBCN) và một bên là Liên Xô (đứng đầu hệ thống XHCN).

- Trong giai đoạn này, Trật tự hai cực I-an-ta được định hình với sự thiết lập các khối quân sự đối đầu nhau; đồng thời hai cực Xô - Mĩ chi phối hầu hết các lĩnh vực phát triển của thế giới.

- Quan hệ quốc tế giữa hai cực trở nên căng thẳng, đặc biệt từ khi bắt đầu cuộc Chiến tranh lạnh. Đồng thời, các cuộc chiến tranh cục bộ, xung đột quân sự đã xảy ra ở nhiều khu vực khác nhau đều có sự hỗ trợ của hai nước đứng đầu hai cực.

- Tuy nhiên, ngay trong giai đoạn này, Trật tự thế giới hai cực I-an-ta bắt đầu bị rạn nứt trước tác động của tình hình thế giới.

♦ Giai đoạn từ đầu những năm 70 của thế kỉ XX đến năm 1991: Trật tự thế giới hai cực I-an-ta suy yếu và đi đến sụp đổ.

- Trật tự hai cực I-an-ta có biểu hiện suy yếu khi xu hướng hoà hoãn bắt đầu xuất hiện từ đầu những năm 70 của thế kỉ XX.

- Từ nửa sau những năm 80 của thế kỉ XX, Liên Xô và Mỹ đẩy mạnh đối thoại, hợp tác với các cuộc gặp gỡ cấp cao. Đến năm 1989, Liên Xô và Mỹ cùng tuyên bố chấm dứt Chiến tranh lạnh.

- Sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở Đông Âu (vào cuối những năm 80 của thế kỉ XX), sự tan rã của Liên Xô (12-1991) đã chấm dứt sự tồn tại của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta.

Câu 2: Hãy trình bày những nguyên nhân dẫn đến sự sụp đổ của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta.

Trả lời:

- Sự đối đầu căng thẳng đã khiến cho cả hai cực Xô-Mỹ đều bị tốn kém về tài chính, suy giảm thế mạnh kinh tế, phải hạn chế cuộc chạy đua vũ trang để ổn định và củng cố vị thế của mình.

- Từ giữa những năm 70 của thế kỉ XX, xu thế hòa hoãn Đông - Tây đã xuất hiện

- Sự vươn lên nhanh chóng của các nước trên thế giới nhằm thoát khỏi ảnh hưởng của hai cực, đặc biệt, thắng lợi của phong trào giải phóng dân tộc và sự ra đời của hàng loạt các quốc gia độc lập đã làm thay đổi khuôn khổ của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta.

- Sự thay đổi trong cán cân kinh tế thế giới là một yếu tố góp phần làm suy yếu Trật tự thế giới hai cực I-an-ta.

- Cuộc khủng hoảng kinh tế, xã hội và những sai lầm trong công cuộc cải tổ đã làm suy giảm sức mạnh, dẫn tới sự tan rã của Liên Xô-quốc gia đứng đầu hệ thống xã hội chủ nghĩa, cùng với đó là sự sụp đổ của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta.

Câu 3: Phân tích tác động của sự sụp đổ Trật tự thế giới hai cực I-an-ta đối với tình ng của sự sụp đổ Trật tự thế giới hai cực hình thế giới.

Trả lời:

- Sự sụp đổ của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta đã mở ra một thời kì phát triển mới trong quan hệ quốc tế, thúc đẩy những xu hướng phát triển mới, đảm bảo lợi ích của các quốc gia, các dân tộc trong quan hệ quốc tế.

- Sự tan rã của Liên Xô đã làm thay đổi so sánh lực lượng với ưu thế tạm thời thuộc về Mỹ. Tuy nhiên, vai trò của các cường quốc khác, các trung tâm kinh tế, các tổ chức quốc tế, khu vực,... ngày càng gia tăng, trong khi sức mạnh của Mỹ cũng suy giảm tương đối.

- Sự sụp đổ của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta dẫn đến sự hình thành một trật tự thế giới mới.

Câu 4: Hãy phân tích khái niệm "Chiến tranh Lạnh" và những biểu hiện chủ yếu của nó trong giai đoạn 1947-1991.

Trả lời:

- “Chiến tranh Lạnh” là thuật ngữ chỉ tình trạng căng thẳng và đối đầu giữa hai khối quyền lực do Mỹ và Liên Xô đứng đầu, nhưng không dẫn đến xung đột quân sự trực tiếp. Thay vào đó, hai bên sử dụng các biện pháp như cạnh tranh vũ trang, xung đột ngoại giao, và đấu tranh gián tiếp qua các cuộc chiến tranh ủy nhiệm ở các quốc gia khác.

- Biểu hiện chủ yếu của Chiến tranh Lạnh bao gồm: cuộc chạy đua vũ trang với việc phát triển vũ khí hạt nhân; sự hình thành các liên minh quân sự và chính trị đối lập (NATO và Hiệp ước Warsaw); cuộc chạy đua vào không gian; và sự đối đầu về ảnh hưởng tại các khu vực chiến lược như Đông Âu, Đông Nam Á, và châu Phi. Các cuộc chiến tranh ủy nhiệm, như Chiến tranh Triều Tiên và Chiến tranh Việt Nam, cũng là dấu hiệu quan trọng của Chiến tranh Lạnh.

Câu 5: Trình bày các giai đoạn chính của Chiến tranh Lạnh và phân tích sự thay đổi trong quan hệ giữa Mỹ và Liên Xô qua từng giai đoạn.

Trả lời:

Chiến tranh Lạnh có thể chia thành ba giai đoạn chính:

• Giai đoạn căng thẳng đỉnh điểm (1947-1962): Đây là thời kỳ khi mâu thuẫn giữa Mỹ và Liên Xô ở mức cao nhất, với các sự kiện như cuộc khủng hoảng Berlin (1948-1949), cuộc Chiến tranh Triều Tiên (1950-1953), và khủng hoảng tên lửa Cuba (1962).
• Giai đoạn hòa hoãn (1962-1979): Sau khủng hoảng tên lửa Cuba, cả hai siêu cường nhận ra nguy cơ của xung đột hạt nhân, dẫn đến những nỗ lực hòa hoãn, như Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (1968) và Hiệp định Helsinki (1975).
• Giai đoạn cuối (1979-1991): Chiến tranh Lạnh căng thẳng trở lại với sự can thiệp của Liên Xô vào Afghanistan (1979), nhưng sau đó dần kết thúc với các chính sách cải cách của Mikhail Gorbachev (Glasnost và Perestroika) và sự sụp đổ của Liên Xô năm 1991.

3. VẬN DỤNG (2 CÂU)

Câu 1: Em hãy phân tích lý do tại sao Mỹ và Liên Xô trở thành hai siêu cường đối đầu nhau.

Trả lời:

Nguyên nhân dẫn đến Chiến tranh Lạnh chủ yếu xuất phát từ sự khác biệt về ý thức hệ giữa hai siêu cường Mỹ và Liên Xô. Sau Chiến tranh Thế giới thứ hai, cả hai quốc gia đều trở thành những cường quốc toàn cầu, nhưng với hai hệ thống chính trị, kinh tế đối lập: Mỹ theo chế độ tư bản chủ nghĩa, trong khi Liên Xô theo chủ nghĩa xã hội.

- Ngoài ra, sự cạnh tranh về ảnh hưởng và quyền lực ở nhiều khu vực trên thế giới cũng góp phần làm gia tăng căng thẳng. Sau chiến tranh, các quốc gia châu Âu suy yếu, tạo điều kiện cho Mỹ và Liên Xô tranh giành quyền kiểm soát và mở rộng ảnh hưởng của mình. Hệ thống các liên minh quân sự do cả hai phía thiết lập, như NATO của Mỹ và Hiệp ước Warsaw của Liên Xô, càng đẩy mạnh tình trạng đối đầu giữa hai nước, dẫn đến Chiến tranh Lạnh.

Câu 2: Phân tích vai trò của các cuộc chiến tranh ủy nhiệm trong Chiến tranh Lạnh và cho biết chúng ảnh hưởng như thế nào đến cục diện thế giới.

Trả lời:

- Các cuộc chiến tranh ủy nhiệm là xung đột quân sự mà hai siêu cường không trực tiếp tham gia, nhưng hỗ trợ các phe đối lập bằng vũ khí, tài chính, hoặc viện trợ khác. Các cuộc chiến tranh này xảy ra ở những khu vực như Đông Nam Á (Chiến tranh Việt Nam), Trung Đông, và châu Phi.

- Cuộc Chiến tranh Việt Nam là ví dụ điển hình, khi Mỹ can thiệp trực tiếp để chống lại lực lượng cộng sản do Liên Xô và Trung Quốc hậu thuẫn. Kết quả của các cuộc chiến tranh ủy nhiệm thường không chỉ ảnh hưởng đến quốc gia nơi diễn ra xung đột mà còn định hình mối quan hệ quốc tế. Chúng làm tăng thêm căng thẳng giữa Mỹ và Liên Xô, kéo dài Chiến tranh Lạnh, nhưng cũng khiến cả hai bên phải cân nhắc kỹ lưỡng hơn về sự leo thang xung đột trực tiếp, đặc biệt khi nguy cơ chiến tranh hạt nhân luôn hiện hữu.

Câu 3: Hãy giải thích vì sao sự tồn tại của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta không phù hợp với lợi ích chung của cộng đồng quốc tế.

Trả lời:

Sự tồn tại của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta không phù hợp với lợi ích chung của cộng đồng quốc tế, vì:

- Trật tự hai cực Ianta đã xác lập vai trò và vị thế rất lớn của hai siêu cường Liên Xô – Mỹ; hai cực này đã khống chế, kiểm soát và chi phối hầu hết các lĩnh vực phát triển của thế giới.

- Trong thời gian tồn tại của trật tự hai cực Ianta, đặt biệt là giai đoạn từ 1945 đến đầu những năm 70 của thế kỉ XX, quan hệ quốc tế trở nên căng thẳng, khi:

+ Cuộc Chiến tranh lạnh diễn ra với việc Mỹ và Liên Xô tăng cường chạy đua vũ trang, thành lập các liên minh quân sự ở nhiều nơi trên thế giới…

+ Các cuộc chiến tranh cục bộ, xung đột quân sự đã xảy ra ở nhiều khu vực khác nhau đều có sự hỗ trợ của 2 nước đứng đầu 2 cực. Ví dụ như: Ở châu Á, chiến tranh Triều Tiên (1950 - 1953); chiến tranh xâm lược Việt Nam của thực dân Pháp (1945 - 1954) và chiến tranh xâm lược Việt Nam của để quốc Mỹ (1954 - 1975), ... là những cuộc chiến tranh cục bộ tiêu biểu. Ở khu vực Trung Đông, chiến tranh Trung Đông giữa I-xra-en và các nước A-rập bắt đầu từ năm 1948 và kéo dài trong nhiều năm.

4. VẬN DỤNG CAO (3 CÂU)

Câu 1: Đánh giá ảnh hưởng của Chiến tranh Lạnh đến các nước đang phát triển và giải thích cách các quốc gia này đối phó với tình trạng căng thẳng toàn cầu.

Trả lời:

- Chiến tranh Lạnh có ảnh hưởng sâu rộng đến các nước đang phát triển, đặc biệt ở châu Á, châu Phi, và Mỹ Latinh. Các quốc gia này thường trở thành chiến trường cho các cuộc chiến tranh ủy nhiệm hoặc bị cuốn vào các liên minh với một trong hai siêu cường. Mỹ và Liên Xô đã can thiệp vào chính trị và kinh tế của nhiều nước để mở rộng ảnh hưởng, dẫn đến nhiều xung đột nội bộ và chiến tranh.

- Để đối phó với tình trạng căng thẳng toàn cầu, một số quốc gia đã chọn đứng trung lập và không tham gia vào các khối liên minh quân sự. Phong trào Không liên kết, được thành lập vào năm 1961 bởi các quốc gia như Ấn Độ, Ai Cập và Nam Tư, là một nỗ lực nhằm giữ khoảng cách với cả Mỹ và Liên Xô, bảo vệ quyền tự chủ và phát triển kinh tế của các nước đang phát triển. Tuy nhiên, nhiều quốc gia vẫn chịu tác động mạnh mẽ từ cuộc cạnh tranh quyền lực giữa hai khối.

Câu 2: Phân tích tác động của Chiến tranh Lạnh đối với trật tự quốc tế, và từ đó, hãy đánh giá vai trò của Chiến tranh Lạnh trong việc định hình các mối quan hệ quốc tế sau khi kết thúc.

Trả lời:

- Chiến tranh Lạnh đã tác động mạnh mẽ đến trật tự quốc tế từ sau Thế chiến II cho đến khi kết thúc vào năm 1991. Sự đối đầu giữa hai khối Mỹ và Liên Xô đã chia cắt thế giới thành hai cực chính trị, với những liên minh quân sự, kinh tế, và ý thức hệ riêng biệt. Trật tự quốc tế trong giai đoạn này được đặc trưng bởi sự xung đột gián tiếp thông qua các cuộc chiến tranh ủy nhiệm, cuộc chạy đua vũ trang, và sự giám sát chặt chẽ về quân sự giữa hai siêu cường.

- Tuy nhiên, Chiến tranh Lạnh cũng tạo ra những cơ chế hợp tác mang tính quốc tế, như Liên Hợp Quốc và các hiệp định kiểm soát vũ khí (ví dụ như SALT, Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân), nhằm giảm nguy cơ xung đột hạt nhân. Khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, hệ thống quốc tế đa cực dần hình thành, với sự xuất hiện của các cường quốc mới và các tổ chức quốc tế đóng vai trò quan trọng hơn trong quản lý các vấn đề toàn cầu.

- Vai trò của Chiến tranh Lạnh trong việc định hình các mối quan hệ quốc tế sau khi kết thúc có thể nhìn thấy qua sự thay đổi trong cách tiếp cận hợp tác quốc tế và đối thoại đa phương. Mỹ trở thành siêu cường duy nhất, nhưng các nước khác, như Trung Quốc và Liên minh châu Âu, nổi lên và tham gia mạnh mẽ hơn vào các vấn đề toàn cầu. Các quốc gia từng bị ảnh hưởng bởi Chiến tranh Lạnh, đặc biệt là các nước đang phát triển, đã tận dụng thời kỳ hậu Chiến tranh Lạnh để định hình lại vị thế của mình và tham gia vào các phong trào quốc tế nhằm thúc đẩy hòa bình và phát triển bền vững.

Câu 3: Theo em, trật tự 2 cực I-an-ta đã có tác động như thế nào đối với Việt Nam.

Trả lời:

- Trật tự hai cực I-an-ta, được thiết lập sau Hội nghị I-an-ta (1945), đã tác động mạnh mẽ đến Việt Nam trong bối cảnh cuộc đấu tranh giành độc lập. Sau Thế chiến II, thế giới bị chia thành hai khối lớn: khối tư bản do Mỹ đứng đầu và khối xã hội chủ nghĩa do Liên Xô lãnh đạo. Việt Nam, nằm trong khu vực Đông Nam Á, trở thành điểm nóng của cuộc đối đầu này.

- Trật tự hai cực đã ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc kháng chiến chống Pháp và sau đó là cuộc đấu tranh chống Mỹ của Việt Nam. Phong trào giải phóng dân tộc ở Việt Nam nhận được sự ủng hộ từ Liên Xô và Trung Quốc, trong khi Mỹ lại ủng hộ Pháp trong giai đoạn đầu và sau đó can thiệp trực tiếp vào Chiến tranh Việt Nam. Việt Nam trở thành nơi diễn ra cuộc chiến tranh ủy nhiệm giữa hai khối, mà kết quả cuối cùng là sự thống nhất đất nước vào năm 1975.