BÀI 2: NHỮNG THẾ GIỚI THƠ

THỰC HÀNH TIẾNG VIỆT

I. NHẬN BIẾT (5 câu)

Câu 1: Biện pháp tu từ nhân hóa là gì?

Trả lời:

Biện pháp nhân hóa là cách gọi hoặc tả các sự vật, hiện tượng bằng những từ ngữ vốn dùng để miêu tả con người, làm cho chúng trở nên sống động, gần gũi

Câu 2: Biện pháp tu từ ẩn dụ được hiểu như thế nào?

Trả lời:

Ẩn dụ là cách gọi tên sự vật, hiện tượng này bằng tên của sự vật, hiện tượng khác dựa trên sự giống nhau về bản chất hoặc tính chất

Câu 3: Điệp ngữ là gì?

Trả lời:

Điệp ngữ là biện pháp lặp lại một từ hoặc cụm từ nhiều lần để nhấn mạnh ý nghĩa hoặc cảm xúc.

Câu 4: Trong bài thơ "Tây Tiến" của Quang Dũng, hình ảnh "Sông Mã gầm lên khúc độc hành" sử dụng biện pháp tu từ nào?

Trả lời:

Nhân hóa.

Câu 5: Biện pháp tu từ đối được sử dụng trong thơ là gì?

Trả lời:

Đối là biện pháp đặt hai câu hoặc hai vế trong một câu có ý nghĩa, cấu trúc, hoặc âm thanh đối lập nhau nhằm tạo sự cân đối và nhấn mạnh ý thơ.

II. THÔNG HIỂU (4 câu)

Câu 1: Hãy phân tích ý nghĩa của biện pháp nhân hóa trong câu thơ:

"Dòng sông lặng lẽ như người mẹ hiền"

Trả lời:

Biện pháp nhân hóa biến dòng sông trở thành một thực thể có cảm xúc, gắn bó và gần gũi với con người. Hình ảnh dòng sông như "người mẹ hiền" gợi lên sự dịu dàng, che chở và nuôi dưỡng.

Câu 2: Tác dụng của ẩn dụ trong câu thơ:

"Con thuyền xuôi mái nước song song”

Trả lời:

Hình ảnh "con thuyền xuôi mái nước song song " là ẩn dụ cho cuộc đời trôi theo dòng chảy của thời gian. Biện pháp này làm tăng tính triết lý cho câu thơ.

Câu 3: Trong bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng, biện pháp điệp ngữ "nhớ" được lặp lại nhiều lần. Theo em, tác dụng của điệp ngữ này là gì?

Trả lời:

Điệp từ “nhớ” tô đậm cảm xúc toàn bài, không phải ngẫu nhiên mà nhan đề ban đầu của bài thơ tác giả đặt là Nhớ Tây Tiến. Nỗi nhớ trở đi trở lại trong toàn bài thơ tạo nên giọng thơ hoài niệm sâu lắng, bồi hồi.

Câu 4: Tại sao trong các bài thơ Đường luật, biện pháp đối được sử dụng thường xuyên?

Trả lời:

Biện pháp đối giúp cân đối giữa hai vế, tạo âm hưởng hài hòa và nhấn mạnh ý nghĩa đối lập hoặc bổ sung, qua đó làm nổi bật tư tưởng và hình ảnh trong thơ.

III. VẬN DỤNG (4 câu)

Câu 1: Hãy phân tích ý nghĩa của câu thơ đối trong bài "Nam quốc sơn hà":

"Nam quốc sơn hà Nam đế cư

Tiệt nhiên định phận tại thiên thư"

Trả lời:

Biện pháp đối giữa hai vế câu (Nam quốc - Nam đế; sơn hà - thiên thư) nhấn mạnh sự hài hòa về ngôn từ, đồng thời khẳng định ý chí độc lập và chủ quyền của dân tộc Việt Nam.

Câu 2: Hãy tìm một câu thơ trong chương trình lớp 12 có sử dụng ẩn dụ, phân tích ý nghĩa của biện pháp này.

Trả lời:

Câu thơ: "Mặt trời của bắp thì nằm trên đồi, mặt trời của mẹ em nằm trên lưng" (Nguyễn Khoa Điềm).

Ẩn dụ "mặt trời" thứ hai tượng trưng cho đứa con – niềm tin, sức sống và hạnh phúc của người mẹ.

Câu 3: Tìm một đoạn thơ sử dụng điệp ngữ trong chương trình Ngữ văn THPT và phân tích cách biện pháp này góp phần thể hiện nội dung của đoạn thơ.

Trả lời:

Mình về, có nhớ chiến khu

Miếng cơm chấm muối, mối thù nặng vai?

Mình về, rừng núi nhớ ai

Trám bùi để rụng, măng mai để già.

Mình đi, có nhớ những nhà

Hắt hiu lau xám, đậm đà lòng son

Mình về, còn nhớ núi non

Nhớ khi kháng Nhật, thuở còn Việt Minh

Mình đi, mình có nhớ mình

Tân Trào, Hồng Thái, mái đình cây đa?

Trong đoạn thơ, biện pháp điệp ngữ "Mình về", "Mình đi" và "mình có nhớ" được sử dụng xuyên suốt, tạo nhịp điệu tha thiết và gợi lên nỗi niềm lưu luyến giữa người ở lại và người ra đi. Điệp ngữ "Mình về" xuất hiện ba lần, nhấn mạnh lời nhắn gửi đầy cảm xúc, khơi gợi hình ảnh quen thuộc của chiến khu như "miếng cơm chấm muối", "núi non", "trám bùi", làm nổi bật sự gắn bó sâu sắc với thiên nhiên và tình người nơi núi rừng. Trái lại, điệp ngữ "Mình đi" tạo sự đối lập, vừa như một lời tự vấn, vừa khơi dậy nỗi nhớ về những kỷ niệm cũ và tình nghĩa đồng đội. Đặc biệt, câu thơ "Mình đi, mình có nhớ mình" với cách lặp từ "mình" đầy sáng tạo, không chỉ đặt ra câu hỏi về người đi, mà còn như một lời nhắc nhở họ về trách nhiệm với quá khứ và lý tưởng cách mạng. Biện pháp điệp ngữ trong đoạn thơ không chỉ làm nổi bật nhịp điệu trầm lắng, sâu lắng mà còn khơi gợi nỗi nhớ nhung, sự gắn bó mãnh liệt với chiến khu và đồng bào, đồng thời truyền tải thông điệp về sự trân trọng những giá trị đã cùng trải qua trong kháng chiến gian khó.

Câu 4: Hãy viết một đoạn văn ngắn có sử dụng biện pháp ẩn dụ để diễn tả cảm xúc của em về thời học sinh.

Trả lời:

Thời học sinh trong em như một dòng sông hiền hòa, chảy qua những ngày nắng ấm áp và cả những ngày giông bão. Mỗi kỷ niệm là một hạt phù sa lắng đọng, bồi đắp nên ký ức trong trẻo của một thời áo trắng. Những trang vở nhòe mực giống như bọt sóng nhỏ, có lúc tan biến, nhưng cũng có lúc gợi lại niềm thương nhớ khi ngắm dòng sông ngày cũ. Dòng sông ấy, dù có chảy xa về phía tương lai, vẫn sẽ giữ mãi bóng dáng của những người bạn thân thương, những thầy cô tận tụy, và cả những hoài bão trong veo mà em từng ấp ủ. Thời học sinh – dòng sông của tuổi trẻ – sẽ mãi là nơi em tìm về mỗi khi lòng cần sự an yên và ngọt lành.

IV. VẬN DỤNG CAO (2 câu)

Câu 1: So sánh tác dụng của ẩn dụ và nhân hóa trong việc thể hiện cảm xúc trong thơ.

Trả lời:

Ẩn dụ tạo chiều sâu ý nghĩa bằng cách liên tưởng sự vật này với sự vật khác, giúp thơ giàu tính triết lý và khơi gợi cảm xúc mạnh mẽ ở người đọc.

Nhân hóa mang lại sự gần gũi, thân thuộc, biến những sự vật vô tri thành "có hồn," khiến cảm xúc trong thơ trở nên sinh động và trực tiếp hơn.

Câu 2: Hãy sáng tạo một đoạn thơ sử dụng đồng thời cả đối và điệp ngữ, nêu rõ tác dụng của từng biện pháp trong đoạn thơ đó.

Trả lời:

"Quê hương là nơi gió hát

Quê hương là nơi chim ca

Núi xanh trùng điệp phía xa

Sông dài uốn lượn bao la đất trời."

Điệp ngữ "quê hương" nhấn mạnh tình cảm tha thiết dành cho quê hương.

Đối (gió hát - chim ca; núi xanh - sông dài) tạo sự cân đối và hài hòa, làm nổi bật vẻ đẹp thiên nhiên quê hương.