1. Khái niệm văn minh

- Văn minh là sự tiến bộ về vật chất và tinh thần của xã hội loài người; là trạng thái phát triển cao của nền văn hóa, khi xã hội loài người vượt qua trình độ của thời kì dã man.

- Tiêu chuẩn của văn minh: nhà nước, đô thị, chữ viết, những tiến bộ về tổ chức xã hội, luân lí và kĩ thuật để cải thiện cuộc sống của con người.

- Văn hóa là tổng thể những giá trị vật chất và tinh thần mà con người sáng tạo nên. Văn hóa tạo ra đặc tính, bản sắc của một xã hội hoặc nhóm người trong xã hội.

2. Một số nền văn minh phương Đông thời cổ - trung đại

- Hình thành từ cuối thiên niên kỷ IV TCN ở Đông Bắc châu Phi và Tây Á.

- Thời cổ đại có 4 trung tâm: Ai Cập, Lưỡng Hà, Ấn Độ, Trung Hoa.

- Thời trung đại: Ấn Độ, Trung Hoa tiếp tục phát triển; Đông Bắc Phi và Tây Á chịu ảnh hưởng văn minh Ả Rập.

a) Những thành tựu tiêu biểu của văn minh Ai Cập cổ đại

- Phát triển gắn liền với sông Nin.

* Chữ viết:

- Sáng tạo chữ tượng hình (hơn 3000 năm TCN), một trong những hệ thống chữ viết cổ nhất.

- Người Phê-ni-xi dựa vào đó tạo ra bảng chữ cái Phê-ni-xi, nguồn gốc của nhiều bảng chữ cái ngày nay. Giúp ghi chép nhiều tư liệu quý giá về lịch sử, văn học, thiên văn học, toán học.

* Khoa học, kĩ thuật:

- Đóng góp lớn cho Toán học, Thiên văn học, Y học.

- Toán học: hệ đếm thập phân, phép cộng trừ, tính diện tích tam giác, chữ nhật, số Pi (3,16).

- Thiên văn học: quan sát thiên văn, làm lịch dựa trên chu kỳ Mặt Trời.

- Y học: hiểu biết về cơ thể người, giải phẫu để chữa bệnh và ướp xác.

* Kiến trúc, điêu khắc:

- Tiêu biểu: cung điện, đền thờ, kim tự tháp (nổi tiếng nhất là quần thể kim tự tháp và tượng Nhân sư ở Giza).

- Tác phẩm điêu khắc nổi tiếng: tượng Nhân sư ở Giza, tượng bán thân Nữ hoàng Nefertiti, nắp quan tài Vua Tutankhamun.

- Là di sản quý giá, thể hiện sức lao động và trí tuệ con người.

- Ý nghĩa: Chứng tỏ sự phát triển rực rỡ, đặt nền móng cho văn minh nhân loại.

b) Những thành tựu tiêu biểu của văn minh Ấn Độ thời cổ - trung đại

- Phát triển trên không gian rộng lớn ở Nam Á.

* Tư tưởng, tôn giáo:

- Quê hương của nhiều tư tưởng, tôn giáo lớn (Vai-sê-si-ca, Vê-đan-ta).

- Hindu giáo (hình thành từ Bà La Môn giáo, thiên niên kỷ I TCN) và Phật giáo (hình thành giữa thiên niên kỷ I TCN) có ảnh hưởng sâu rộng.

- Phật giáo được truyền bá rộng rãi, trở thành một trong những tôn giáo lớn nhất thế giới.

* Chữ viết:

- Cổ nhất là chữ trong văn minh sông Ấn. Sau đó xuất hiện chữ Kha-rốt và Bra-mi.

- Cải biên thành chữ Sanskrit (Phạn).

- Truyền bá sang Đông Nam Á, cải biên thành chữ viết của một số quốc gia khu vực.

* Văn học, nghệ thuật:

- Tiêu biểu: Kinh Veda, sử thi Mahabharata và Ramayana, tác phẩm của Kalidasa (vở kịch Shakuntala).

- Chứa đựng giá trị nghệ thuật và nhân văn sâu sắc, ảnh hưởng đến nhiều quốc gia, đặc biệt là Đông Nam Á.

- Kiến trúc, điêu khắc chịu ảnh hưởng tôn giáo: cột đá, chùa, tháp Phật giáo, đền thờ Hindu giáo, lăng mộ Hồi giáo (ví dụ: Lăng Taj Mahal).

* Khoa học, kĩ thuật:

- Toán học: sáng tạo 10 chữ số (hệ đếm ngày nay), tính giá trị số Pi (3,1416).

- Thiên văn học: hiểu biết về vũ trụ, Mặt Trời, các hành tinh, đặt ra lịch.

- Vật lý, Hóa học: thuyết nguyên tử, lực hấp dẫn của Trái Đất, kỹ thuật luyện kim cao, bảo vệ kim loại.

- Y - Dược học: ghi chép về bệnh lý, giải phẫu, độc dược học, phẫu thuật.

- Ý nghĩa: Đóng góp quan trọng vào kho tàng tri thức nhân loại, đặt nền tảng cho nhiều phát minh.

c) Văn minh Trung Hoa thời cổ - trung đại

Hình thành trên không gian rộng lớn với Hoàng Hà và Trường Giang là chủ yếu.

* Tư tưởng, tôn giáo:

- Các học thuyết sớm hình thành: Nho giáo, Đạo giáo, Mặc gia, Pháp gia, thuyết Âm dương, Bát quái, Ngũ hành.

- Phật giáo du nhập và phát triển rực rỡ, lan tỏa ra khu vực.

* Chữ viết:

- Từ chữ giáp cốt (trên mai rùa, xương thú) và kim văn (trên đồ đồng) thời nhà Thương, phát triển thành chữ Hán ngày nay.

- Là công cụ ghi chép, sáng tác, nghệ thuật thư pháp; truyền bá và cải biên ở Nhật Bản, Triều Tiên, Việt Nam.

* Văn học, nghệ thuật:

- Kho tàng đồ sộ, đa dạng: thơ ca (Đường thi: Lý Bạch, Đỗ Phủ, Bạch Cư Dị), kịch, tiểu thuyết (Minh - Thanh: Tam quốc diễn nghĩa, Thủy hử, Tây du ký, Hồng lâu mộng).

- Kiến trúc, điêu khắc gắn kết: Vạn Lý Trường Thành, Tử Cấm Thành, Di Hòa Viên.

- Hội họa đa dạng về đề tài, phong cách, chất liệu (gỗ, lụa, giấy), mang dấu ấn riêng.

* Khoa học, kĩ thuật:

- Toán học: hệ đếm thập phân, tính diện tích, thể tích, số Pi chính xác tới 7 chữ số thập phân, bàn tính.

- Thiên văn học: ghi chép sớm về nhật thực, nguyệt thực, đặt ra lịch.

- Y - Dược học: chẩn đoán, chữa bệnh bằng thuốc, châm cứu, giải phẫu (Hoa Đà, Trương Trọng Cảnh).

- Sử học đa dạng: Xuân Thu, Sử ký của Tư Mã Thiên.

- Bốn phát minh lớn: kỹ thuật làm giấy, kỹ thuật in, thuốc súng, la bàn.

- Ý nghĩa: Chứng tỏ sự phát triển, nhiều thành tựu sớm truyền bá rộng rãi, ảnh hưởng lớn đến lịch sử nhân loại, đặc biệt khu vực Đông Á