1. Văn minh Văn Lang - Âu Lạc

a) Cơ sở hình thành

- Điều kiện tự nhiên: Hình thành và phát triển từ đầu thiên niên kỷ I TCN ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, chủ yếu trên lưu vực sông Hồng, sông Mã, sông Cả. Đất đai màu mỡ, sông ngòi dày đặc, khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa thuận lợi cho nông nghiệp lúa nước. Có khoáng sản (đồng, sắt, thiếc, chì) thuận lợi cho luyện kim.

- Cơ sở xã hội: Cội nguồn từ văn hóa Phùng Nguyên, phát triển rực rỡ thời kỳ văn hóa Đông Sơn. Sự phát triển công cụ, sản xuất dẫn đến tan rã xã hội nguyên thủy, phân hóa xã hội và ra đời nhà nước. Yêu cầu trị thủy, làm thủy lợi, bảo vệ cộng đồng dẫn đến liên kết làng xã, suy tôn thủ lĩnh chung, hình thành nhà nước.

b) Một số thành tựu tiêu biểu

- Sự ra đời nhà nước:

+ Văn Lang: Ra đời khoảng 2.700 năm trước, tồn tại đến 208 TCN, kinh đô Phong Châu (Phú Thọ). Tổ chức sơ khai, đứng đầu là Hùng Vương, giúp việc có Lạc hầu, Lạc tướng. Dưới có các bộ do Lạc tướng đứng đầu, rồi đến chiềng, chạ do Bồ chính cai quản.

+ Âu Lạc: Tiếp nối Văn Lang (208-179 TCN), kinh đô Cổ Loa (Hà Nội), đứng đầu là An Dương Vương.

- Hoạt động kinh tế:

+ Nông nghiệp: Trồng lúa nước là chính (đồng bằng), làm rẫy (đồi núi). Có bước tiến về công cụ (lưỡi cày đồng ) và kỹ thuật canh tác. Chăn nuôi, đánh bắt thủy sản phát triển.

+ Thủ công nghiệp: Nghề chế tác đá, gốm, mộc, dệt, luyện kim phát triển. Đúc đồng phát triển vượt bậc với sản phẩm tinh xảo (công cụ, vũ khí, trống đồng, thạp đồng). Tìm thấy nhiều khuôn đúc, nồi nấu đồng thời Đông Sơn.

- Đời sống vật chất:

+ Ăn: Chủ yếu cơm (lúa gạo), rau, củ, quả, sản phẩm săn bắt, chăn nuôi, đánh bắt.

+ Mặc: Nữ mặc váy, áo yếm; nam đóng khố, ở trần, đi chân đất. Thích đồ trang sức (sừng, ngà, đá, kim loại).

+ Ở: Chủ yếu nhà sàn (gỗ, tre, nứa, lá). Sống quây quần thành làng xóm.

+ Đi lại: Chủ yếu bằng thuyền, bè trên đường thủy.

- Đời sống tinh thần:

+ Tín ngưỡng: Thờ cúng tổ tiên, người có công, thần tự nhiên, tín ngưỡng phồn thực.

+ Nghệ thuật: Đạt trình độ thẩm mỹ cao. Thể hiện qua đồ đồng (trống, thạp), trang sức, tượng, hoa văn trang trí trên công cụ, vũ khí. Phản ánh đời sống tinh thần phong phú.

+ Âm nhạc: Phát triển với nhiều loại nhạc cụ (trống đồng, khèn, sênh, chuông, phách...) và hình thức biểu diễn (múa hát).

2. Văn minh Chăm-pa

a) Cơ sở hình thành

- Điều kiện tự nhiên: Hình thành và phát triển (TK II - XV) ở duyên hải miền Trung và một phần cao nguyên Trường Sơn. Khí hậu khô hạn, đồng bằng hẹp, cồn cát nhiều. Giao thông chủ yếu bằng đường biển.

- Cơ sở xã hội: Cư dân văn hóa Sa Huỳnh (từ TK V TCN) là nòng cốt. Cơ cấu xã hội dạng lãnh địa hoặc liên minh cụm làng. Sự phát triển nội tại là cơ sở cho nhà nước Chăm-pa hình thành.

- Ảnh hưởng văn minh Ấn Độ: Tiếp xúc từ thời Sa Huỳnh qua thương nhân. Du nhập chữ viết, tôn giáo, tư tưởng, mô hình nhà nước, pháp luật. Góp phần làm văn minh Chăm-pa phát triển rực rỡ.

b) Một số thành tựu tiêu biểu

- Sự ra đời nhà nước: Năm 192, Khu Liên lãnh đạo nhân dân Tượng Lâm lật đổ ách thống trị nhà Hán, lập nước Lâm Ấp (sau là Chăm-pa), kinh đô Sin-ha-pu-ra (Trà Kiệu, Quảng Nam). Vua đứng đầu (quyền lực tối cao, cha truyền con nối), giúp việc có đại thần (văn, võ). Địa phương chia thành châu - huyện - làng do quan quản lý.

- Hoạt động kinh tế: Đa dạng: trồng lúa, chăn nuôi, thủ công (gốm, dệt, luyện kim). Giỏi buôn bán đường biển. Có hệ thống tưới tiêu hoàn chỉnh. Là cầu nối buôn bán quốc tế với nhiều cảng thị nổi tiếng (Đại Chiêm, Thị Nại, Pan-du-ran-ga). Bán sản phẩm nhiệt đới (trầm hương, kì nam...), mua hàng hóa từ Ấn Độ, A-rập, Trung Quốc....

- Đời sống vật chất:

+ Ăn: Chủ yếu cơm (lúa gạo), rau, củ, sản phẩm chăn nuôi, đánh bắt.

+ Mặc: Trang phục chính là "ka ma" (mảnh vải quấn quanh người); mùa đông khoác thêm áo dày. Dân thường đi chân đất; vua quan đi dép/giày. Phụ nữ đeo trang sức (hoa tai, vòng cổ...).

+ Ở: Nhà sàn (gỗ, tre, lá).

- Đời sống tinh thần:

+ Tín ngưỡng, tôn giáo, lễ hội: Duy trì tín ngưỡng bản địa (vạn vật hữu linh, thờ sinh thực khí, tổ tiên...). Tiếp thu Phật giáo, Hindu giáo, Hồi giáo. Có hệ thống lễ hội đặc sắc hàng năm tại các tháp Chăm (Lễ hội Katê...).

+ Chữ viết: Sáng tạo chữ Chăm cổ (cổ nhất ĐNÁ) trên cơ sở chữ Phạn (Ấn Độ). Được cải tiến và duy trì đến nay.

+ Kiến trúc, điêu khắc: Bảo tồn nhiều công trình kiến trúc tôn giáo quan trọng (Thánh địa Mỹ Sơn, tháp Pô Na-ga, Phật viện Đồng Dương...). Nghệ thuật điêu khắc đặc sắc qua tượng, phù điêu trang trí (tượng Phật Đồng Dương, phù điêu Krishna...).

3. Văn minh Phù Nam

a) Cơ sở hình thành

- Điều kiện tự nhiên: Địa bàn chủ yếu là Nam Bộ Việt Nam (hạ lưu sông Mê Công). Đồng bằng phù sa màu mỡ, thuận lợi nông nghiệp. Kênh rạch chằng chịt, thuận lợi giao thông đường thủy.

- Cơ sở xã hội: Cội nguồn từ văn hóa tiền Óc Eo. Phát triển nông nghiệp, thủ công nghiệp, trao đổi hàng hóa từ cuối TK I TCN; hình thành cấu trúc làng nông-chài-thương nghiệp, đô thị sơ khai. Là cơ sở ra đời nhà nước. Là nơi giao thoa tộc người (bản địa và Nam Đảo). Người Nam Đảo quen sông nước, giỏi đi biển.

- Ảnh hưởng văn minh Ấn Độ: Ảnh hưởng mạnh mẽ qua thương mại biển. Thể hiện trong truyền thuyết lập quốc, chính trị, tư tưởng, kiến trúc, tôn giáo.

b) Một số thành tựu tiêu biểu

- Sự ra đời nhà nước: Thành lập khoảng đầu CN trên cơ sở tập hợp tiểu quốc. Vua đứng đầu (vương quyền và thần quyền), giúp việc có quan lại nhiều cấp. Tổ chức nhà nước ban đầu đơn giản, hoàn thiện dần từ TK III-V. Trở thành vương quốc hùng mạnh, ảnh hưởng rộng ở ĐNÁ, bắt các nước khác thần phục.

- Hoạt động kinh tế: Trung tâm giao thương quan trọng bậc nhất thời bấy giờ (cảng Óc Eo). Buôn bán với Trung Quốc, Ấn Độ, Ba Tư.... Sản phẩm đa dạng: lâm sản (trầm hương...), đồ gia công (vàng, bạc, thủy tinh, ngọc...). Phát hiện nhiều tiền kim loại cổ (La Mã, Ba Tư...) tại Óc Eo. Thủ công nghiệp (luyện kim, thủy tinh, đóng tàu, gốm...) và nông nghiệp (lúa, chăn nuôi) phát triển, có sản phẩm để trao đổi.

- Đời sống vật chất:

+ Ăn: Lúa gạo, thịt, thủy hải sản.

+ Mặc: Đơn giản: nam đóng khố, ở trần; nữ mặc váy, áo, đeo trang sức (vòng tay, khuyên tai...).

+ Ở: Nhà sàn rộng bằng gỗ, mái lá. Tìm thấy dấu tích cọc gỗ nhà sàn ở Óc Eo.

+ Đi lại: Chủ yếu bằng thuyền trên kênh rạch.

- Đời sống tinh thần:

- Tín ngưỡng, tôn giáo: Tín ngưỡng đa thần (thần Mặt Trời), tín ngưỡng phồn thực (sinh thực khí). Tiếp nhận Phật giáo, Hindu giáo từ Ấn Độ. Phát hiện tượng Phật, thần Vishnu thuộc văn hóa Óc Eo.

- Phong tục, tập quán: Chôn cất nhiều hình thức (thủy táng, hỏa táng, thổ táng, điểu táng). Tang lễ: người thân cạo đầu, râu, mặc đồ trắng.