BÀI 15: CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NGÀNH CÔNG NGHIỆP

(11 CÂU)

1. NHẬN BIẾT (6 CÂU)

Câu 1: Nêu đặc điểm cơ cấu ngành công nghiệp nước ta hiện nay?

Trả lời:

- Cơ cấu công nghiệp theo ngành nước ta hiện nay tương đối đa dạng, có sự chuyển dịch theo hướng giảm tỉ trọng nhóm ngành khai khoáng, tăng tỉ trọng của nhóm ngành chế biến, chế tạo. => Xu hướng này phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá, kinh tế tri thức của nước ta.

- Trong nội bộ nhóm ngành có sự phát triển theo hướng tiếp cận công nghệ tiên tiến, hiện đại với sự chuyển dịch từ các ngành và công nghệ sản xuất sử dụng nhiều lao động sang các ngành công nghiệp công nghệ cao (công nghiệp sản xuất sản phẩm điện tử, máy vi tính,...).

- Trong từng ngành có sự chuyển dịch từ các công đoạn có giá trị gia tăng thấp sang các công đoạn có giá trị gia tăng cao trong chuỗi giá trị toàn cầu (ngành sản xuất ô tô chuyển từ lắp ráp sang sản xuất), chuyển dịch theo hướng tăng tỉ trọng năng lượng tái tạo trong công nghiệp sản xuất diện. Công nghiệp hỗ trợ như sản xuất nguyên liệu, vật liệu, linh kiện và phụ tùng được hình thành và phát triển, góp phần nâng cao tỉ lệ nội địa hoá trong các ngành công nghiệp.

Câu 2: Em hãy giải thích về sự chuyển dịch cơ cấu ngành công nghiệp nước ta?

Trả lời:

Chuyển dịch cơ cấu công nghiệp theo ngành hiện nay là kết quả của quá trình tái cấu trúc, nội địa hoá sản phẩm, phát triển công nghiệp xanh, hội nhập quốc tế. Sự chuyển dịch này gắn với đổi mới mô hình tăng trưởng theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá, nâng cao năng suất lao động, giảm phụ thuộc vào khai thác tài nguyên của Việt Nam, hướng tới phát triển bền vững.

Câu 3: Nêu sự chuyển dịch cơ cấu công nghiệp theo thành phần kinh tế ở nước ta?

Trả lời:

Cơ cấu công nghiệp theo thành phần kinh tế chuyển dịch theo hướng giảm tỉ trọng khu vực kinh tế Nhà nước, tăng tỉ trọng khu vực kinh tế ngoài Nhà nước, đặc biệt là khu vực có vốn đầu tư nước ngoài.

Câu 4: Tại sao lại có sự chuyển dịch cơ cấu công nghiệp theo thành phần kinh tế ở nước ta?

Trả lời:

Sự chuyển dịch cơ cấu công nghiệp theo thành phần kinh tế ở nước ta là phù hợp với chính sách phát triển kinh tế mở, kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa.

Câu 5: Trình bày sự chuyển dịch cơ cấu công nghiệp theo lãnh thổ ở nước ta?

Trả lời:

- Cơ cấu công nghiệp theo lãnh thổ ở nước ta có sự chuyển dịch. Sự chuyển dịch thể - hiện rõ ở sự thay đổi giá trị sản xuất công nghiệp giữa các vùng, sự hình thành và phát triển các hình thức tổ chức lãnh thổ công nghiệp mới và có hiệu quả hơn như khu công nghiệp, khu chế xuất, khu công nghệ cao,...

+ Giá trị sản xuất công nghiệp theo vùng kinh tế có sự thay đổi rõ rệt, nhất là ở các vùng đóng góp lớn về giá trị sản xuất công nghiệp trong cả nước.

+ Các hình thức tổ chức lãnh thổ công nghiệp đã được hình thành và phát triển vài thập kỉ trước đây như khu công nghiệp, khu công nghệ cao ngày càng được mở rộng; nhiều trung tâm công nghiệp mới nổi lên nhờ phát huy thế mạnh, nhất là thu hút vốn đầu tư nước ngoài.

+ Bên cạnh các địa phương có lịch sử phát triển công nghiệp lâu đời như: Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Đồng Nai,... đã xuất hiện một số địa phương phát triển mạnh công nghiệp những năm gần đây như: Bắc Ninh, Thái Nguyên, Bắc Giang, Bình Dương, Quảng Ngãi,...

Câu 6: Vì sao lại có sự chuyển dịch cơ cấu công nghiệp theo lãnh thổ ở nước ta?

Trả lời:

Sự chuyển dịch cơ cấu công nghiệp theo lãnh thổ là kết quả tác động của hàng loạt nhân tố, phù hợp với sự chuyển dịch cơ cấu ngành, cơ cấu thành phần kinh tế và các chính sách phát triển công nghiệp, thu hút vốn đầu tư nước ngoài, khoa học - công nghệ, cải thiện cơ sở hạ tầng,.... Định hướng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, phân bố không gian công nghiệp nước ta hướng đến phù hợp với yêu cầu cơ cấu lại các ngành công nghiệp, phát triển tập trung, không dàn đều, dâm bảo bảo vệ môi trường, quốc phòng an ninh.

2. THÔNG HIỂU (3 CÂU)

Câu 1: Chứng minh nước ta có điều kiện thuận lợi về điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên để phát triển một nền công nghiệp có cơ cấu ngành đa dạng?

Trả lời:

Nước ta có thuận lợi về điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên để phát triển một nền công nghiệp có cơ cấu ngành đa dạng, biểu hiện chủ yếu là:

- Tài nguyên khoáng sản đa dạng:

+ Khoáng sản năng lượng: than, dầu mỏ, khí tự nhiên...làm nhiên liệu để phát triển công nghiệp năng lượng, nguyên liệu cho công nghiệp lọc hóa dầu.

+ Khoáng sản kim loạ: sắt, man-gan, crôm, thiếc, chì, kẽm...để phát triển công nghiệp luyện kim.

+ Khoáng sản phi kim loại: a-pa-tit, phôt-pho-rit,...để phát triển công nghiệp hóa chất phân bón.

+ Vật liệu xây dựng: sét, đá vôi,...để phát triển công nghiệp vật liệu xây dựng.

- Nguồn thủy năng phong phú ở sông ngòi làm cơ sở để phát triển công nghiệp năng lượng (thủy điện).

- Nguồn năng lượng mặt trời, sức gió dồi dào, thuận lợi để phát triển điện tái tạo.

- Tài nguyên đất, nước, khí hậu, rừng, nguồn lợi sinh vật biển là cơ sở để phát triển nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản; từ đó cung cấp nguyên liệu dồi dào và phong phú để phát triển công nghiệp sản xuất, chế biến thực phẩm...

Câu 2: Chứng minh cơ cấu công nghiệp theo lãnh thổ ở nước ta có sự chuyển dịch phù hợp với chuyển dịch cơ cấu công nghiệp theo ngành?

Trả lời:

Cơ cấu công nghiệp theo lãnh thổ ở nước ta có sự chuyển dịch phù hợp với chuyển dịch cơ cấu công nghiệp theo ngành, do chuyển dịch cơ cấu công nghiệp theo ngành có sự tác động đến chuyển dịch cơ cấu công nghiệp theo lãnh thổ.

- Chuyển dịch cơ cấu công nghiệp theo ngành:

+ Tăng nhanh tỉ trọng nhóm ngành công nghiệp chế biến, chế tạo; giảm tỉ trọng của nhóm ngành công nghiệp khai khoáng.

+ Trong nhóm ngành công nghiệp chế biến, chế tạo: chuyển dịch theo hướng vừa đa dạng hóa, vừa phát triển các ngành mũi nhọn (sản xuất sản phẩm điện tử, máy vi tính; dệt, may; giày,dép...).

- Từ đó, tác động đến chuyển dịch cơ cấu công nghiệp theo lãnh thổ, biểu hiện:

+ Ưu tiên phát triển công nghiệp tại các vùng có lợi thế về vị trí địa lí, giao thông, lao động, tài nguyên,...

+ Mở rộng không gian phát triển công nghiệp.

+ Phát huy hiệu quả các khu công nghiệp, khu công nghệ cao.

+ Hình thành và phát triển các cụm liên kết công nghiệp, tạo thành các tổ hợp công nghiệp quy mô lớn, hiệu quả cao.

Câu 3: Tại sao cơ cấu ngành công nghiệp nước ta có sự chuyển dịch?

Trả lời:

Cơ cấu ngành công nghiệp nước ta có sự chuyển dịch chủ yếu do tác động của một số nhân tố chủ yếu sau

- Chính sách và đổi mới: Chính sách kinh tế và các biện pháp đổi mới đóng một vai trò quan trọng trong sự chuyển dịch cơ cấu ngành công nghiệp của nước ta. Chính sách mở rộng, thu hút nguồn đầu tư nước ngoài, các biện pháp khuyến khích phát triển doanh nghiệp trong nước thúc đẩy sự phát triển của một số ngành công nghiệp mới.

- Đầu tư nước ngoài và hợp tác quốc tế: Việc thu hút đầu tư nước ngoài và hợp tác quốc tế đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự chuyển giao công nghệ và phát triển các ngành công nghiệp mới. Các doanh nghiệp nước ngoài thường mang theo công nghệ hiện đại và quản lí hiệu suất cao, đóng góp vào việc nâng cao chất lượng và hiệu suất của ngành công nghiệp trong nước.

- Nâng cao năng suất: Nâng cao năng suất là một mục tiêu quan trọng trong quá trình chuyển dịch cơ cấu ngành công nghiệp. Sự đầu tư vào công nghệ và quản lí hiệu suất giúp tăng cường năng suất, làm cho các ngành công nghiệp trở nên hiệu quả hơn và cạnh tranh hơn trên thị trường quốc tế.

- Nguồn lao động: Nguồn lao động có trình độ kĩ thuật và kĩ năng ngày càng cao hơn ảnh hưởng đến chuyển dịch cơ cấu công nghiệp sang các ngành có trình độ công nghệ cao.

- Thị trường và xu hướng tiêu dùng: Sự thay đổi trong nhu cầu và xu hướng tiêu dùng ảnh hưởng đến cơ cấu ngành công nghiệp. Ví dụ, để đáp ứng nhu cầu thị trường mới hiện nay, một số ngành được tăng cường sản xuất như: công nghiệp hóa chất, công nghiệp điện tử,...từ đó, dẫn đến sự chuyển dịch cơ cấu ngành.

3. VẬN DỤNG (1 CÂU)

Câu 1: Phân tích nguyên nhân cơ cấu công nghiệp theo ngành ở nước ta có sự giảm tỉ trọng công nghiệp khai khoáng và tăng công nghiệp chế biến, chế tạo?

Trả lời:

Việc giảm tỉ trọng công nghiệp khai khoáng và tăng công nghiệp chế biến, chế tạo trong cơ cấu công nghiệp của nước ta nhằm phát triển công nghiệp bền vững và hiệu quả hơn. Việc chuyển dịch này có một số lí do chủ yếu sau:

- Giá trị gia tăng cao hơn: Công nghiệp chế biến, chế tạo thường tạo ra giá trị gia tăng cao hơn so với công nghiệp khai khoáng. Quá trình chế biến và chế tạo sản phẩm tạo ra cơ hội để thêm giá trị vào nguyên liệu, từ đó tăng giá trị cuối cùng của sản phẩm.

- Đa dạng hóa kinh tế: Dựa vào một lĩnh vực duy nhất như khai khoáng làm cho nền kinh tế của một quốc gia trở nên phụ thuộc quá mức vào giá cả và xuất khẩu nguyên liệu. Việc phát triển công nghiệp chế biến, chế tạo làm đa dạng hóa nền kinh tế và giảm rủi ro từ biến động thị trường quốc tế.

- Tăng giá trị xuất khẩu: Sản phẩm chế biến, chế tạo thường có giá trị xuất khẩu cao hơn so với nguyên liệu. Điều này có thể giúp tăng cường thu nhập xuất khẩu và cân đối cán cân xuất nhập khẩu của nước ta.

- Tạo việc làm và kĩ năng lao động: Công nghiệp chế biến, chế tạo thường đòi hỏi nhiều lao động và kĩ năng lao động cao hơn so với công nghiệp khai khoáng. Việc tăng cường lĩnh vực này giúp tạo ra nhiều cơ hội việc làm và đồng thời thúc đẩy sự phát triển của lao động có kĩ năng.

- Bảo vệ môi trường: Công nghiệp khai khoáng thường đi kèm với tác động tiêu cực đối với môi trường,như khai thác mỏ gây ra nổ đất, ô nhiễm nước và không khí. Chuyển đổi sang công nghiệp chế biến, chế tạo làm giảm áp lực lên môi trường và tạo điều kiện cho phát triển bền vững hơn.

4. VẬN DỤNG CAO (1 CÂU)

Câu 1: Chứng minh nước ta đã chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành công nghiệp theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa?

Trả lời:

Có nhiều biểu hiện chứng tỏ nước ta đã chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành công nghiệp theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Một số biểu hiện chủ yếu là:

- Tiếp tục phát triển một số ngành công nghiệp nền tảng như: công nghiệp năng lượng, cơ khí chế tạo, luyện kim, hóa chất,...

- Ưu tiên phát triển một số ngành công nghệ cao, thân thiện với môi trường như: sản xuất sản phẩm điện tử, máy vi tính,...

- Phát triển các ngành vẫn còn có lợi thế trên cơ sở ứng dụng công nghệ mới, hiện đại như: sản xuất, chế biến thực phẩm; dệt, may; giày,dép,...