BÀI 13: LUYỆN TỪ VÀ CÂU: TỪ ĐA NGHĨA (14 câu)

I. NHẬN BIẾT (03 CÂU)

Câu 1: Nêu khái niệm về từ đa nghĩa? Cho ví dụ

Trả lời:

Từ đa nghĩa là từ có nhiều nghĩa, trong đó có một nghĩa gốc và một hoặc một số nghĩa chuyển. Các nghĩa của một từ đa nghĩa luôn có mối liên hệ với nhau.

VD: đi có hai nghĩa:

+ Là hành động di chuyển. VD: Tôi đang đi trên đường.

+ Là trạng thái đã chết, không còn nữa. VD: Vậy là đi tong cái xe đạp rồi!

Câu 2: Nêu tác dụng của từ đa nghĩa?

Trả lời:

Tác dụng của từ đa nghĩa:

+ Từ nhiều nghĩa có tác dụng giúp tăng tính đa dạng cho vốn từ vựng trong tiếng Việt.

+ Có thể sử dụng nhiều từ ngữ khác nhau để mô tả một vấn đề, một vật hay một sự việc nào đó.

+ Tránh lặp lại một từ được sử dụng nhiều lần trong đoạn văn bản.

Câu 3: Nêu khái niệm về nghĩa gốc và nghĩa chuyển của từ đa nghĩa?

Trả lời:

- Nghĩa gốc: Mỗi từ bao giờ cũng có một nghĩa chính, nghĩa gốc và còn gọi là nghĩa đen. Nghĩa đen là nghĩa trực tiếp, gần gũi, quen thuộc, dễ hiểu; nghĩa đen không hoặc ít phụ thuộc vào văn cảnh.

- Nghĩa chuyển: Là nghĩa có sau (nghĩa chuyển, nghĩa ẩn dụ), được suy ra từ nghĩa đen. Muốn hiểu nghĩa chính xác của một từ được dùng, phải tìm nghĩa trong văn cảnh.

→ Ngoài ra, cũng có một số từ mang tính chất trung gian giữa nghĩa đen và nghĩa bóng, đang chuyển dần từ nghĩa đen sang nghĩa bóng.

II. KẾT NỐI (05 CÂU)

Câu 1: Em hãy tìm nghĩa gốc, nghĩa chuyển trong đoạn văn dưới đây?

Trên bầu trời, chiếc máy bay đã cất cánh, những cánh chim nối nhau chao lượn. Phía xa xa, trên ngọn đồi, cánh chong chóng xoay tít theo chiều gió.

(Trích “Chiều hè” – Hồng Mai)

Trả lời:

Nghĩa gốc từ “cánh”: chỉ bộ phận của con chim.

Nghĩa chuyển từ “cánh”: chỉ bộ phận của máy bay, chóng chóng.

Câu 2: Em hãy giải thích nghĩa của từ in đậm dưới đây? Cho biết chúng là nghĩa gốc hay nghĩa chuyển?

a) Bộ phim này được phát sóng truyền hình.

b) Sóng điện thoại hơi yếu.

c) Mặt hồ lăn tăn gợn sóng.

d) Con sóng vỗ vào bãi cát.

Trả lời:

Từ “sóng” trong câu a, b có nghĩa là: dao động của đường truyền trong môi trường.

=> Nghĩa chuyển.

Từ “sóng” trong câu c, d có nghĩa là: hiện tượng mặt nước dao động, dâng lên hạ xuống trông như đang di chuyển, chủ yếu do gió gây nên.

=> Nghĩa gốc.

Câu 3: Đọc các câu văn sau và cho biết từ in đậm trong mỗi câu được dùng với nghĩa gốc hay nghĩa chuyển:

a) Những buổi chiều mùa hè, ở chân đê lúc nào cũng rộn ràng và náo nhiệt tiếng cười nói của những bạn nhỏ chăn trâu.

b) Bánh xe oto bị thủng nên tài xế phải gọi cứu hộ đến giúp.

c) Những chiếc lá bàng cuối cùng đều đã rụng hết cả rồi, chỉ còn lại cành cây trơ trọi, run rẩy trong gió lạnh.

d) Mũi dao rất nhọn và nguy hiểm, nên cần chú ý khi sử dụng.

e) Những ngọn gió mùa hè thổi lướt qua cánh đồng, mang theo hương lúa thơm ngọt.

Trả lời:

a) Chân đê - nghĩa chuyển (so sánh phần đê gần sát mặt đất như phần chân của một người).

b) Bánh xe - nghĩa gốc (bộ phận tròn của xe giúp xe di chuyển, đây là nghĩa cơ bản của từ "bánh").

c) Cành cây - nghĩa gốc (phần chính của cây mọc ra từ thân cây).

d) Mũi dao - nghĩa chuyển (phần nhọn ở đầu dao, không phải mũi của con người nhưng được gọi là "mũi" do tương tự về hình dạng).

e) Ngọn gió - nghĩa chuyển (gọi phần đầu hoặc luồng của gió là "ngọn" giống như phần ngọn của một cây).

Câu 4: Từ in đậm nào sau đây được dùng với nghĩa chuyển?

• Huy là tay vợt giỏi nhất của Câu lạc bộ cầu lông.
• Đường chân trời bị mây mù che mất, khiến mặt biển trông như đang nối liền với bầu trời.
• Chú hề có cái mũi đỏ chót, trông thật là ngộ nghĩnh.
• Bụng trống tròn, to mà rỗng ở bên trong, nên khi vỗ vào trống kêu rất to.

Trả lời:

Từ in đậm được dùng với nghĩa chuyển là “tay” trong câu: “Huy là tay vợt giỏi nhất của Câu lạc bộ cầu lông.”

Trong ngữ cảnh này, “tay” không chỉ đơn thuần là bộ phận cơ thể người mà được dùng để chỉ một người chơi cầu lông giỏi, nên đây là nghĩa chuyển. Các từ “chân trời,” “mũi” và “bụng” trong các câu còn lại đều được dùng với nghĩa gốc đều chỉ một bộ phận trên cơ thể người hoặc sự vật.

Câu 5: Từ “quả” nào trong đoạn văn sau được dùng theo nghĩa gốc, từ nào được dùng theo nghĩa chuyển?

(1) Ngôi nhà của Lam nằm trên một quả đồi. (2) Sau ngọn đồi, bố Lam còn trồng một cây hồng sai trĩu quả, chín đỏ mọng, gọi biết bao nhiêu là chim muông bay đến. (3) Mỗi buổi chiều, Lam và anh trai hay chơi đá cầu dưới gốc cây hồng, hai anh em đá quả cầu bay vút lên cao trông rất thích mắt.

(Theo Mai Thùy)

Trả lời:

Nghĩa gốc: câu (2).

Nghĩa chuyển: câu (1) và (3).

III.VẬN DỤNG (04 CÂU)

Câu 1: Em hãy đặt câu chứa từ “tốt” có nghĩa là “có những biểu hiện đáng quý về tư tưởng, đạo đức, hành vi được mọi người đánh giá cao”.

Trả lời:

Bác Thư là một người tốt tính nên được mọi người yêu quý.

Lan là một cô gái tốt bụng nên được bạn bè thương yêu.

Câu 2: Đặt hai câu, một câu có từ “chân” là nghĩa gốc và một câu có từ “chân” là nghĩa chuyển.

Trả lời:

Nghĩa gốc: Long co chân lên, sút mạnh vào quả bóng.

Nghĩa chuyển: Anh ấy là một chân sút cừ của đội.

Câu 3: Đặt 4 câu có tiếng “nhà” mang 4 nghĩa sau:

• Nơi để ở
• Gia đình
• Người làm nghề
• Chỉ vợ (hoặc chồng) của người nói

Trả lời:

• Nơi để ở: Ngôi nhà tôi đang ở rất khang trang. Nó nằm ở cuối con đường, có một khu vườn nhỏ xinh trước cửa.
• Gia đình: Mỗi dịp Tết, cả nhà chúng tôi lại quây quần bên nhau, cùng nấu những món ăn truyền thống.
• Người làm nghề: Bác Lan là một nhà văn nổi tiếng với nhiều tác phẩm dành cho thiếu nhi.
• Chỉ vợ (hoặc chồng) của người nói: Nhà tôi mới mua tặng tôi một chiếc áo len đẹp lắm.

Câu 4: Tìm nghĩa phù hợp cho từ in đậm dưới đây:

Trả lời:

Chú Tư tay bắt mặt mừng chào đón em trở về nhà: Từ “mặt” chỉ những nét trên mặt người, biểu hiện thái độ, tâm tư, tình cảm.

Mẹ em có khuôn mặt vuông chữ điền nhìn rất phúc hậu: Từ “mặt” là bộ phận trên cơ thể con người và động vật.

Mặt trước của ngôi nhà bố em trồng rất nhiều cây xanh: Từ “mặt” chỉ phía nào đó trong không gian.

Câu 4: Tìm nghĩa phù hợp cho từ in đậm dưới đây:

Trả lời:

a) – (2)

b) – (3)

c) – (4)

d) – (1)